Trabzon'a gelen biri çoğu zaman bir soruyla yola çıkar: "Buradaki tarihî hamamlar ne zaman yapıldı, hangisi hangisi?" Cevap kolay değildir; çünkü hamamların bir kısmında yapım kitabesi yoktur, bir kısmı yüzyıllar içinde defalarca onarılmıştır ve kaynaklar aynı yapı için farklı yıllar yazar. Bu rehber, akademik makaleler, bir üniversite araştırma projesi, TDV İslâm Ansiklopedisi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Türkiye Kültür Portalı gibi kaynaklara dayanır. Yalnızca yapıların tarihini, mimarisini ve onarım öykülerini anlatır; güncel işletme bilgisi (çalışma düzeni, değerlendirme) vermez, çünkü bunlar değişir ve gideceğiniz yerin kendi kanalından öğrenilmelidir.
Trabzon'da tarihî hamam geleneği ne zaman başladı, kaç hamam vardı?
Trabzon'da hamam geleneği fetihle birlikte yeni bir ivme kazandı, ama fetih öncesine uzanan yapılar da kullanılmaya devam etti. Şehir 1461'de Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedildi. Filiz Uçar'ın Dört Özgün Trabzon Hamamı makalesine göre fetihten sonra hızlı bir imar faaliyeti başladı ve il merkezinde "yirmi tarihî hamam yapısından" söz edilen arşiv kayıtları ve yayınlar var. Bunlardan bazıları (İçkale Saray Hamamı, Çifte Hamam, Kule Hamamı) fetihten önceye ait kabul edilir ve şehrin Türkleşmesinden sonra onarılarak kullanılmıştır. Fetihten sonra yapıldığı bilinen hamam sayısı ise 12'dir.
Kayıtlar farklı sayılar verir, çünkü her kayıt farklı bir ölçütle saymıştır. Uçar'ın aktardığına göre Trabzon Sancağı'nın 1486 tarihli tahrir defterinde Çifte Hamam'ın adı geçer; 1583 tarihli defterde İmaret-i Hatuniye Vakfı'nın gelirleri arasında bir hamam yer alır. Evliya Çelebi Seyahatname'de Trabzon'un hamamlarını sayar, ardından "iki yüz kırk beş kadar özel saray hamamı"nın daha bulunduğunu yazar. Kudret Emiroğlu'nun hazırladığı BlackSea Research Project bölümü, Trabzon Vilayet Salnameleri'ne dayanarak 1870 ve 1879'da 12 hamam, 1847'de ise bir Ermeni kaynaktaki listeye göre 15 hamam kaydedildiğini belirtir. Aynı bölüm, 1930'lara kadar banyonun yalnız üst sınıfın köşklerinde bulunduğunu, halkın hamama gittiğini de not eder.
Bu yüzden "Trabzon'da kaç tarihî hamam var?" sorusunun tek bir doğru rakamı yoktur. Arşiv kaydındaki hamam, bugün ayakta olan hamam ve bugün hamam olarak kullanılan hamam birbirinden farklı üç sayıdır. Uçar, fetihten sonra yapılan 12 hamamdan günümüze sekizinin ulaştığını yazar (İmaret, Tophane, İskender Paşa, Sekiz Direkli, Alaca, Hacı Arif, Meydan ve Askeriye). Makale ayrıca 2019'da hamam olarak işlevini sürdüren yapıları ayrıca sayar: Sekiz Direkli, Fatih, İskender Paşa ve Meydan.
Tarihî bir Türk hamamı nasıl okunur: soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan
Klasik bir Türk hamamı, birbirine açılan ve sıcaklığı kademeli artan bölümlerden oluşur. Uçar, Anadolu Türk hamamlarının başlıca bölümlerini soyunmalık, aralık, ılıklık ve sıcaklık olarak sayar; tesisat tarafında ise su deposu, külhan ve cehennemlik vardır. Külhan, suyu ve hamamın zeminini ısıtan ocağın bulunduğu yerdir ve çoğu zaman dışarıdan görünmez.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Hamam maddesi, Türk hamamının iki ayırt edici yönüne dikkat çeker. Birincisi yıkanma biçimidir: "Kaplıca veya ılıcalar dışında havuzu bulunmayan Türk hamamlarında kurna başında su dökünerek yıkanılır." İkincisi terleme yeridir: ayrı kapalı bir oda olmaksızın her sıcaklık bölümünün ortasındaki "göbek taşı" denen yüksekçe seki tercih edilmiştir. Maddeye göre Araplar'da pek çifte hamam yapılmazken Türkler'de "birbirine bitişik olarak erkekler ve kadınlar için iki binadan oluşan çifte hamamlar" inşa edilmiştir.
Bu mimarinin kökleri Roma'ya uzanır. TDV maddesi, Roma hamamlarında sıcak havanın zeminin altındaki "hypocaustum" denen boşlukta dolaştırıldığını anlatır; Uçar da Roma hamamlarının İslâm ve Türk hamamlarıyla en büyük benzerliğinin ısıtma sisteminde olduğunu yazar. Yani soyunmalıktan sıcaklığa uzanan sıra, kökeni antik çağa giden bir ısı mühendisliğinin Anadolu'da aldığı biçimdir. Uçar aynı zamanda Türk hamamının tasarım temelinin Türklerin kendi mimarlık geleneklerine dayandığını, Antik kültürlerden etkilenmekle birlikte "Türk Hamamı" olarak ayrı bir yapı tipine dönüştüğünü vurgular.
Hamam sözcüğünün kendisi de plana ışık tutar. Uçar, Eyice'ye dayanarak sözcüğün Arapça "hamm" (ısıtmak) kökünden geldiğini ve sözlükte "ısıtan yer" anlamına geldiğini belirtir. Bu ısıtma işi mimarinin merkezindedir: hamamlar çoğunlukla çifte olarak yapılmıştır, çünkü iki bölüm tek bir külhanla ısıtılınca ısı daha dengeli dağılır.
Sıcaklık bölümü hamamın planını belirler. Eyice'nin sınıflandırmasında en yaygın tip, haçvari dört eyvanlı ve köşe hücreli sıcaklıktır: merkezde bir göbek taşı, dört yönde eyvanlar, köşelerde yıkanma hücreleri (halvetler). Uçar'ın değerlendirmesine göre Trabzon hamamları bu gruba girer; yalnız Sekiz Direkli Hamam sıcaklığı taşıyan sekiz sütunla farklı bir düzenleme sunar. Uçar ayrıca Trabzon hamamlarında süslemenin az olduğunu, mermer işçiliğinin göbek taşı, kurna ve kurna ayaklarında toplandığını, soyunmalıklarda ahşap direkler kullanıldığını yazar.
Hamamlar Trabzon'un sosyal ve ekonomik hayatında nasıl bir yer tutuyordu?
Hamamlar yalnız yıkanma yeri değil, kentin kurumsal ve ekonomik yapısının da parçasıydı. Uçar, 1643-1656 yıllarını kapsayan kadı sicillerinde Trabzon'daki hamamların vakıfların birer geliri olarak önemli yer tuttuğunu aktarır; İmaret-i Hatuniye Vakfı'nın hamamlarına ilişkin 1592 tarihli bir belgeden ve 1583 tarihli tapu tahrir defterinden de söz eder. Bu, hamam işletmenin bir hayır kurumunun masraflarını karşılayan düzenli bir gelir olduğu anlamına gelir. BlackSea bölümü, Hatuniye külliyesinin Yavuz Selim'in annesi adına 1514'te yaptırıldığını ve İmaret Hamamı'nın bu külliyenin içinde yer aldığını belirtir.
Hamamın kent hayatındaki yeri evlerdeki yıkanma olanaklarıyla da ilgilidir. BlackSea bölümüne göre Trabzon'da evde banyo, 1930'lara kadar yalnız üst sınıfların köşklerinde görülürdü; dinî nedenlerle kullanılan küçük "gusülhane"ler ve çocuklar için leğenler olsa da yaygın yol halk hamamına gitmekti. Su kaynağı bakımından zengin olan şehirde ise evlere su ancak Cumhuriyet döneminde ulaştı. Aynı kaynak, günümüzde evlerde banyo bulunmasına rağmen halk hamamı kültürünün eskisi kadar güçlü olmasa da sürdüğünü yazar. Uçar da tarihî Türk kentlerinde hamamların önemli sosyal yapılar olduğunu, çoğunlukla kadınlar ve erkekler için ayrı ayrı çalıştığını belirtir.
Bu bağlam, bugün turist olarak gördüğümüz yapıların aslında günlük hayatın merkezinde olduğunu hatırlatır: bir mahalle hamamı, yakınındaki cami, han ve çarşıyla birlikte düşünülürdü. Nitekim yukarıdaki hamamların konum tarifleri (İskender Paşa Hamamı Çarşı Camii ve Taş Han'ın yakınında, Meydan Hamamı Sulu Han'ın güneyinde) bu ilişkiyi yansıtır.
Bugün ayakta olmayan ya da işlevini yitirmiş hamamlar hangileri?
Trabzon'un tarihî hamamlarının çoğu bugün hamam olarak çalışmaz; bir kısmı yalnızca adıyla bilinir. BlackSea bölümü bu yapılardan birkaçını sıralar ve kaynaklar yine farklı dönemler verir.
- İçkale Saray Hamamı: Kale surlarına bitişiktir; Komnenoslar dönemine ait bir kalıntı olduğu sanılır. Yalnız küçük parçaları ayaktadır, mimari tarzı klasik Osmanlı hamamından farklıdır. Gezgin Mehmed Aşıkî (1555/56 doğumlu) bu yapıyı Kulle Hamamı adıyla anar.
- Çifte (Gâvur) Hamam: 1520'lerin Osmanlı kayıtlarında geçer. Bazı gezginler ve uzmanlar (Ritter, Surmelian) yapının kilise olarak inşa edilmiş olabileceğini ileri sürer; Evliya Çelebi de yapının Hristiyan kökenli olduğunu yazar. Yer altında bir alt katı olduğu için Minas Bıjışkyan'ın dikkatini çekmiştir.
- İmaret Hamamı: Hatuniye külliyesinin içindedir (1514); BlackSea bölümünün yazıldığı dönemde kalan duvarları kereste deposu olarak kullanılmaktadır.
- Tophane Hamamı: 1494'te yapıldığı belirtilir; 1978'de çimentoyla kaplanmış ve depo olarak kullanılmıştır.
- Alaca ve Hacı Arif hamamları: BlackSea bölümüne göre Alaca Hamam 18. yüzyılda, Hacı Arif Hamamı 19. yüzyılın birinci yarısında yapılmıştır.
Bu liste, "Trabzon'da kaç tarihî hamam var?" sorusunun neden basit olmadığını bir kez daha gösterir: Bir yapı hâlâ ayaktadır ama hamam değildir, bir diğeri yalnız kayıtlarda yaşar, bir üçüncüsünün adı iki ayrı kaynakta iki ayrı biçimde geçer.
Sekiz Direkli Hamam neden bu adı taşıyor, ne zaman yapıldı?
Sekiz Direkli Hamam, Ortahisar'ın Pazarkapı Mahallesi'ndedir ve adı, sıcaklık bölümünü taşıyan sekiz sütunlu düzenle örtüşür. Yapım tarihi ise tartışmalıdır. Türkiye Kültür Portalı, Sekiz Direkli Hamam maddesinde yapının "taşıdığı mimari özellikler dolayısıyla 18'inci yüzyıla tarihlendiğini" yazar ve hamamın soyunmalık, soğukluk ve sıcaklık bölümlerinden oluştuğunu, onarımın Trabzon Belediyesi tarafından yapıldığını ekler.
Uçar daha temkinlidir: hamamın kimin tarafından ve ne zaman yapıldığının kesin bilinmediğini, Bizans döneminde şehrin Müslüman sakinleri tarafından yapıldığının söylendiğini, ama günümüze ulaşan mimari özelliklerin 18. yüzyıl hamamlarıyla ortak olduğunu ve bu yüzyılda kazanılmış olabileceğini belirtir. Makale, üst örtüsü göçebe Türk çadırına benzetilen yapıyı Yüksel'e (2000) dayanarak "Trabzon'daki en eski Türk Hamamı" olarak anan görüşü de aktarır. BlackSea bölümü ise iki iddiayı yan yana verir: bazılarına göre 11. yüzyılda Selçuklular tarafından yapılmıştır; yapının 18. yüzyılda yapıldığı ve sonra o kadar değiştirildiği de ileri sürülür ki yaşı mimari yöntemle okunamaz, yalnız plan özgündür. Aynı bölüm 1989'da Trabzon Belediyesi'nce onarıldığını kaydeder.
Mimari açıdan hamam sade ve geniştir. Uçar'a göre yapıda moloz taş, kesme taş ve iç mekânda beyaz mermer kullanılmıştır; sekiz sütun üzerine oturan büyük bir kubbesi, kare planlı bir sıcaklığı ve sıcaklığın köşelerinde dört küçük halvet vardır. Soyunma yeri ahşap olduğu için sonradan yıkılmış ve yeniden yapılmıştır. Trabzon Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu hamamı 14 Aralık 1974 tarihli kararla anıtsal yapı olarak tescil etmiştir.
İskender Paşa Hamamı ne zaman ve kim tarafından yaptırıldı?
Tarihî İskender Paşa Hamamı, Trabzon Valisi İskender Paşa'nın yaptırdığı çifte hamamdır; kaynaklar yapım yılını 1531 ya da 1538 olarak verir. Uçar'a göre yapı, İskender Paşa'nın 1521-1531 arasındaki Trabzon valiliği döneminde, 1531'de yaptırılmıştır ve hamamdan paşanın hicri 937 (miladi 1531) tarihli vakfiyesinde söz edilir. BlackSea bölümü ise yıl olarak 1538'i yazar. İkisi de yapının 16. yüzyılın başlarına ait olduğunu söyler.
Evliya Çelebi bu hamamı Seyahatname'de "çifte ve gayet ferah bir hamam" diye anar (Uçar'ın aktardığı baskıya göre). Mimari olarak yapı doğu-batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen bir plana sahiptir; batı yarısı erkekler, doğu yarısı kadınlar bölümüdür. Uçar, erkekler bölümüne kuzeydeki Paşa Hamam Sokağı'ndan, kadınlar bölümüne ise arka taraftan, güney cephesinden girildiğini yazar. Erkekler bölümünde kare bir soyunmalık, küçük bir ılıklık ve iki küçük ışık kubbesiyle aydınlanan dikdörtgen bir sıcaklık vardır; kadınlar bölümünün soyunmalığı fenerle örtülüdür. Uçar ayrıca cephede dikdörtgen formlu pencerelerin kullanıldığını ve bu özelliğin Trabzon hamamları arasında bu yapıda uygulandığını belirtir.
Onarım geçmişi iki kaynakta da aynıdır: yapı 1889, 1938 ve 1981'de onarılmış, 2008'de esaslı bir onarım daha görmüştür. Uçar, hamamın Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetinde olduğunu ve 1985'te korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edildiğini ekler.
Küçük ama önemli bir not: Menümüzdeki Paşa Hamamı ritüeli adını bu yapıdan almaz; ayrı bir hizmettir. Bu yazıda "İskender Paşa Hamamı" tarihî yapıyı ifade eder.
Meydan Hamamı ne zaman yapıldı, çifte hamam ne demek?
Meydan Hamamı, Kemerkaya Mahallesi'nde, Sulu Han'ın güneyinde yer alan bir çifte hamamdır; yapım tarihi için kaynaklar en az üç farklı anlatım sunar. Çifte hamam, birbirine bitişik ve birbirinden bağımsız iki hamamdan, yani bir erkekler bir kadınlar bölümünden oluşan yapıdır. Kendi tanıtımına göre Meydan Hamamı da "birbirinden bağımsız iki hamam"dan oluşur.
Uçar'a göre yapı, Kazazzade ailesinden Hacı İbrahim tarafından yaptırılmaya başlanmış, dönemin belediye başkanı Hüseyin Kazazoğlu tarafından 19. yüzyılda tamamlanmıştır (Horuloğlu 1983 ve Karpuz 1989'a dayanarak). BlackSea bölümü yüzyılın sonunda, belediye başkanı Kazazzade Hüseyin'in (1878-1938) yaptırdığını yazar. İşletmenin kendi internet sayfası ise yapının 17. yüzyılda Osmanlılar tarafından yaptırıldığını söyler. İşletmenin kendi tanıtımı bir tarih kaynağı sayılmaz; yine de okurun karşılaşacağı üç anlatımdan biri olarak buraya yazıyoruz.
Bir ayrıntı daha tabloya karışıklık katar: Uçar'ın Feruhan'dan aktardığı 19. yüzyıl listesinde "Meydan" adlı bir hamam İçkale'de sayılır ve Meydan, Paşa ve Çifte hamamların erkekler ve kadınlar için iki bölümden oluştuğu yazılır. BlackSea bölümü, Feruhan'ın listesini 1847'ye tarihler. Bu listedeki Meydan ile 19. yüzyıl sonunda tamamlandığı anlatılan yapının nasıl ilişkilendiği, elimizdeki kaynaklarda açıklanmıyor; bu yüzden biri seçilmiyor.
Mimarisi konusunda kaynaklar uyumludur. Uçar'a göre sıcaklık bölümünde dört eyvanlı köşe hücreli plan uygulanmıştır ve ortada sekizgen bir göbek taşı vardır; zemin ve yan kısımlar mermer döşelidir. Kadınlar bölümü kuzey-güney doğrultusunda uzanır; erkekler bölümü doğudadır, iki katlıdır ve ahşap soyunma yerinin üzeri sekiz ahşap direğin taşıdığı sekizgen bir çatıyla örtülüdür. Yapı kesme taştandır; külhan ve su deposu batıda olup çevredeki dükkânlar yüzünden dışarıdan algılanamaz. Meydan Hamamı da 1985 kararıyla tescillidir ve Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetindedir.
Trabzon hamamları Karadeniz'in diğer tarihî hamamlarına benziyor mu?
Evet; Trabzon hamamları plan ve malzeme bakımından Doğu Karadeniz'in öteki tarihî hamamlarıyla ortak özellikler taşır. Uçar, Trabzon yapılarını Artvin Merkez Çarşı Hamamı (18. yüzyıl), Şebinkarahisar'daki Topal Mehmet Paşa (Kurşunlu) Hamamı (1651) ve Gümüşhane Kavaklık Hamamı (17.-18. yüzyıl) ile karşılaştırır. Dördü de dört eyvanlı, köşe hücreli klasik Osmanlı planını izler; kesme taş ve moloz taş kullanılmıştır, örtüde tonoz ağırlıklıdır ve yüksek ısı ile nem nedeniyle süslemeye fazla yer verilmemiştir. Trabzon'a özgü ayrıntılar ise soyunmalıkta ahşap direklerin kullanılması, kubbeye geçişte pandantiflerin (Fatih, Meydan ve İskender Paşa'da) tercih edilmesi ve Sekiz Direkli'de köşelerde tromp bulunmasıdır.
Sonuç olarak Uçar, Trabzon hamamlarının klasik Osmanlı hamamı anlayışının devamı olduğunu, ama kendine özgü mimari özellikleri de bulunduğunu yazar. Okur için bunun anlamı basittir: Trabzon'daki bir tarihî hamamın kapısından girdiğinizde klasik Türk hamamının bölüm sırasıyla karşılaşırsınız; farkı, sade bir taş-ahşap-mermer işçiliğinde ve bölgenin yapı geleneğinde görürsünüz.
Fatih (Hacı Kasım) ve Hasanpaşa hamamları hangi dönemden kalma?
Fatih Hamamı çoğu kaynakta fetihten sonra yapılmış sayılır (Uçar'ın özeti farklı söyler); Hasanpaşa Hamamı ise 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiş bir askerî hamamdır. Uçar'a göre Fatih Hamamı (Hacı Kasım Hamamı olarak da bilinir), Cumhuriyet Mahallesi'ndedir ve Hacı Kasım Camii'nin batısında yer alır. Fatih Camii'nin kitabesi olmadığı için kesin yapım yılı bilinmez; Trabzon'un fethinden sonra yapıldığı anlaşılır. Büyük kısmı yıkılmış olan yapıda sıcaklık bölümü ayaktadır: yan yana iki kubbeli hücre ve bunlara bağlı iki dikdörtgen oda. Hamam 2008'de kapsamlı bir restorasyon görmüş, 1985'te korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edilmiştir.
Hasanpaşa Hamamı ise farklı bir öyküye sahiptir. Ortahisar Belediyesi'nin açıklamasına dayanan haberlere göre (Bengü Türk, 8 Eylül 2023; NTV Haber) hamamın inşasına 1880'de başlanmış, 1883'te tamamlanmıştır. Belediye yapıyı restore etmiş ve askerî müze konseptiyle 7 Eylül 2023'te ziyarete açmıştır. Belediye Başkanı, restorasyonda hamamın işleyişinin gösterildiğini söyler: "Hamamda ateşin nerede yandığı, ışıklandırmanın nasıl sağlandığı, suyun nasıl ısıtıldığı ve hamam içine nasıl dağıtıldığı gibi eski dönem hamamlarının işleyiş teknikleri bütün yönleriyle yansıtıldı." Göbek taşı, halvet odası, körük, kurna, peştemal ve kese gibi unsurlar da sergilenir. Bu, hamamın nasıl çalıştığını görmek isteyenler için yazıdaki bilgileri sahada tamamlayan bir yoldur. Güncel ziyaret koşulları için Ortahisar Belediyesi'ne başvurmak gerekir.
Trabzon'un tarihî hamamları kadınlar ve erkekler için ayrı mıydı?
Evet; geleneksel çifte hamamlarda kadınlar ve erkekler için iki ayrı bölüm bulunur ve bu düzen Trabzon'un tarihî hamamlarında da görülür. İskender Paşa Hamamı batıda erkekler, doğuda kadınlar bölümü olarak planlanmıştır; Meydan Hamamı'nda kadınlar bölümü kuzey-güney doğrultusunda, erkekler bölümü doğuda iki katlı olarak düzenlenmiştir. Uçar'a göre Feruhan'dan aktarılan listede Meydan, Paşa ve Çifte hamamlar "erkek ve kadınlara mahsus olmak üzere iki bölüm"dür; tek bölümlü hamamlar öğleye kadar erkeklere, öğleden sonra kadınlara ayrılırdı.
Uçar, büyük kentlerde çifte hamamlarda erkekler bölümünün girişinin ana caddeye, kadınlar bölümünün girişinin mahremiyet nedeniyle arka caddeye ya da işlek olmayan bir yola açıldığını da genel bir kural olarak not eder. İskender Paşa Hamamı'ndaki kadınlar girişinin arka tarafta olması bu düzenle uyumludur. Bu bilgiler yapıların tarihî planıyla ilgilidir; bugünkü kullanım düzeni için gideceğiniz yerin kendi duyurularına bakmak gerekir. Kadınlara ayrılmış alan düzenlerini bir başka açıdan ele alan yazımız: kadınlara ayrılmış hamam ve masaj katı rehberi.
Hamam ziyaretinde görgü ve hazırlık: nelere dikkat edilir?
Hamam ziyareti, hızlı tüketilen bir hizmetten çok bir ritüeldir ve birkaç genel kural her hamamda geçerlidir. Bu bölüm belirli bir hamamı değil, geleneği anlatır.
- Sıra: Hamamın bölümleri sıcaklığı kademeli artacak biçimde dizilmiştir (soyunmalık, ılıklık, sıcaklık). Bu mimari düzeni takip etmek, vücudun ısıya alışmasına zaman tanır. Sıcaklıkta bir göbek taşında kısa bir süre dinlenmek, kurna başında ılık su dökünmek gelenekseldir. Ayrıntılı sıra için hamama giderken ne alınır yazımıza bakın.
- Giyim: Hamamlarda peştemal kullanılır; peştemalın altına ne giyileceği kişisel bir tercihtir. Terlik ve havlu gibi eşyaların işletmece sağlanıp sağlanmadığını hamama girmeden önce sormak iyi olur. Kese ve köpük masajının nasıl işlediği kese ve köpük masajı yazımızda anlatılır.
- Zaman: Hamamı aceleye getirmeyin. Randevu ya da giriş saatini ve son kabul kuralını önceden öğrenin; çalışma düzeni her yerde farklıdır.
- Su ve dinlenme: Yanınızda su bulundurun, sıcak bölümde kendinizi iyi hissetmiyorsanız hemen daha serin bir bölüme geçip dinlenin. Islak mermer zeminde yavaş yürüyün.
- Saygı ve mahremiyet: Kadınlar ve erkekler bölümlerinin girişleri ayrıdır; doğru bölüme girin. Fotoğraf çekmeden önce mutlaka görevliye sorun; hamam ortak ve mahrem bir mekândır.
- Sağlık: Kontrolsüz yüksek kan basıncı ya da kalp rahatsızlığı olanların sauna gibi sıcak ortamlardan önce doktorlarına danışmasını Harvard Health da öğütler. Hamamda da aynı ihtiyat geçerlidir. Hamile ya da herhangi bir sağlık durumu olanlar doktorlarına danışmalıdır. Bu genel bir ihtiyat notudur, tıbbi tavsiye değildir.
Hamam sözcüklerini (göbek taşı, natır, kurna, halvet, külhan) karıştırıyorsanız hamam sözlüğü yazımız kısa tanımlarla yardımcı olur.
Hamam geleneğini Trabzon gezisine nasıl katmalı?
Tarihî hamamları gezi planına katmanın en kolay yolu, onları şehir merkezindeki diğer duraklarla aynı gün planlamaktır; ama saatleri önceden teyit etmek şarttır. İskender Paşa Hamamı Çarşı Mahallesi'nde, Taş Han'ın batısında; Meydan Hamamı Kemerkaya Mahallesi'nde, Sulu Han'ın güneyinde; Sekiz Direkli Hamam Pazarkapı Mahallesi'ndedir. Bu bilgileri yazıda adres olarak değil, yapıların tarihî konumu olarak veriyoruz; ziyaret adresi için kurumsal ve güncel bir kaynağa başvurun.
Hamam ziyareti uzun sürebilir; bu yüzden gün içinde hamamı yoğun yürüyüş gerektiren duraklardan sonraya bırakmak genelde daha rahattır. Şehirde başka neler yapılabileceği Trabzon'da yapılacaklar yazımızda ele alınır. Yabancı ziyaretçiler için bir not: Trabzon'a gelen yabancı ziyaretçi sayısı artmaktadır; Anadolu Ajansı'nın aktardığı Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verilerine göre 2025'te şehre 808.009 yabancı ziyaretçi gelmiştir (2024: 711.626). Hamam kültürü bu ziyaretçilerin sıkça sorduğu konulardan biridir.
Boztepe'de Türk hamamı arayanlar için: Beatus Spa Trabzon şubesi
Bu yazı tarihî yapıları anlattı. Hamam hizmeti arayan okur için ayrıca bilgi verelim: Beatus Spa'nın Trabzon'da Türk hamamı sunan şubesi Ortahisar ilçesinin Boztepe semtinde, Radisson Blu Hotel Trabzon içindedir. Şube tarihî bir yapı değil, otelin içinde yer alan bir spadır. Spa iki katlıdır: üst kattaki çinili Türk hamamı, buhar odası, masaj odaları ve kadın soyunma odaları gün boyu yalnızca kadın misafirlere ayrılmıştır; alt kattaki havuz, sauna, buhar odası ve fitness ise kadın ve erkek misafirlerin ortak kullanımındadır. Erkek misafirler alt kattaki alanlardan yararlanır. Otelde konaklamanız gerekmez.
Düzenin ayrıntıları için Trabzon havuzlu hamam rehberi ve kadınlara ayrılmış hamam ve masaj katı rehberi yazılarına bakabilirsiniz. Randevu için bu sayfadaki çağrı kartından Trabzon şubesini arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; online rezervasyon motoru yoktur.
Kaynaklar
- Filiz Uçar, Dört Özgün Trabzon Hamamı, Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 2(4), 226-244 (2019) — https://sobibder.org/index.php/sobibder/article/view/29
- Kudret Emiroğlu, Descriptions of baths (Trabzon), BlackSea Research Project — https://cities.blacksea.gr/en/trabzon/2-1-3-3
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı, Sekiz Direkli Hamam (Trabzon) — https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/trabzon/gezilecekyer/hamamlar150891
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Hamam (Semavi Eyice) — https://islamansiklopedisi.org.tr/hamam
- Bengü Türk (Ortahisar Belediyesi açıklamasına dayanan haber), Trabzon'da "Tarihi Hasan Paşa Asker Hamamı Müzesi" açıldı, 8 Eylül 2023 — https://www.benguturk.com/kultur-sanat/trabzonda-tarihi-hasan-pasa-asker-hamami-muzesi-acildi-120946h
- NTV Haber, Trabzon'daki Hasanpaşa Hamamı açılıyor — https://www.ntv.com.tr/n-life/gezi/trabzondaki-hasanpasa-hamami-aciliyor,MVJpLLL7vkKhKm03fdIkdQ
- Tarihi Trabzon Meydan Hamamı, işletmenin kendi internet sayfası (yalnızca "işletmenin kendi tanıtımı" olarak, tarih kaynağı sayılmaz) — https://www.trabzonmeydanhamami.com
- Harvard Health Publishing, Saunas and your health — https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/saunas-and-your-health
- Anadolu Ajansı, Trabzon'un 2025'te yabancı ziyaretçi sayısı yaklaşık yüzde 14 arttı (Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verileri, 8 Şubat 2026) — https://www.aa.com.tr/tr/yasam/trabzonun-2025te-yabanci-ziyaretci-sayisi-yaklasik-yuzde-14-artti/3823838
